Презентация на тему «XV – XVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясының қазақ әдебиетінен алар орны»

Слайд 1

XV – XVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясының қазақ әдебиетінен алар орны

Инновациялық Еуразия Университеті " Әлеуметтік -гуманитарлық ғылымдар " кафедрасы "Қазақ әдебиетінің тарихы" пәні

Жр26(қ)-31 тобының студенті: АБДИНОВА АЛЬЗИРА

Слайд 2

Жыраулар мұрасы

Жыраулар поэзиясы XV–XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиетінің ең ірі рухани қабаты болып саналады, өйткені ол хандық дәуірдің елдік мұратын, тарихи жадын және қоғамдық ойды көркем сөзбен жеткізді. Бұл кезеңде Қазтуған, Асанқайғы, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Марғасқа сияқты жыраулар халықтың ерлік, жер, ел бірлігі туралы түсінігін қалыптастырды. Жыраулық дәстүр кейінгі қазақ поэзиясына да ықпал етіп, әдеби тілдің дамуына негіз болды.

Слайд 3

Батырлық Жырлар

Ежелгі батырлық жырлар мен тарихи жырлар жыраулар шығармашылығының басты арқауы болып, ел қорғаған ерлердің ісін ұрпаққа үлгі етті. Мұнда соғыс, көші-қон, хандық билік, руаралық қатынас сияқты нақты өмірлік оқиғалар көркем бейнеленді. Сыпыра жырау мұрасы осы дәстүрдің көне қабатын танытса, жыраулар толғаулары сол эпикалық арнаны жаңа тарихи мазмұнмен толықтырды.

Слайд 4

Асанқайғы Толғауы

Асанқайғы Сабитұлының шығармаларында елге жайлы қоныс, әділ билік, жұрттың бірлігі туралы терең ой айтылады. Халық аңыздарында ол Жәнібек хан дәуірімен байланыстырылады, сондықтан оның сөздерінен XV ғасырдағы саяси-әлеуметтік ахуал аңғарылады. Асанқайғының толғаулары қазақ әдебиетінде философиялық ой мен қоғамдық сынның ерте үлгісі ретінде бағаланады.

Слайд 5

Доспамбет Үні

Доспамбет жырау шығармаларында жорық рухы, ер азаматтың намысы, туған жерге деген сағыныш айқын көрінеді. Ол XVI ғасырдағы ноғайлы-қазақ ортасындағы тарихи өзгерістерді жырлап, жауынгерлік мінезді поэзия тілінде көрсетті. Доспамбет толғауларынан елдік пен ерлікті қатар ұстанған дәуірдің шындығы байқалады.

Слайд 6

Қазтуған Дүниесі

Қазтуған жырау туындыларында Еділ, Жайық, туған қоныс, ата жұрт тақырыбы ерекше орын алады. Оның жырлары XV ғасырдың тарихи көш-қон үдерістерін, жерден айырылу қасіретін және елдік сананы бейнелейді. Қазтуған поэзиясы көркем сөз арқылы отаншылдық сезімді күшейтіп, қазақ жыраулық дәстүрінің биік үлгісіне айналды.

Слайд 7

Шалкиіз Даралығы

Шалкиіз жырау поэзиясы адам мінезі, ерлік, билік, ар-намыс мәселелерін өткір тілмен көтеруімен ерекшеленеді. Ғалымдардың оның есімін әртүрлі оқуына қолжазба дәстүрі мен тарихи деректердің біркелкі еместігі себеп болғаны айтылады. Шалкиіздің толғаулары XV–XVI ғасырлардағы хандық қоғамның ішкі қайшылықтарын дәл бейнелейтін көркем мұра ретінде маңызды.

Слайд 8

Жиембет Марғасқа

Жиембет пен Марғасқа жыраулардың шығармалары XVII ғасырдағы саяси оқиғалармен, әсіресе хан мен батыр арасындағы қатынастармен тығыз байланысты. Жиембеттің толғауларында Есім хан дәуірінің күрделі шындығы, Марғасқада елдік мүдде мен жауынгерлік пафос анық сезіледі. «Қатағанның хан Тұрсын» секілді жыр үлгілері тарихи дерек пен көркем сөздің тоғысқан тұсын айқын көрсетеді.

Слайд 9

Талдау Тәсілі

Жыраулар мұрасын талдауда тарихи оқиғаны, көркем образды және идеялық мазмұнды бірлікте қарастыру қажет. Әр толғаудың қай ғасырда, қандай тарихи жағдайда туғанын анықтау жырдың мәнін терең түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге ата жұрт, ерлік, елдік, хандық билік сияқты өзекті ұғымдарды салыстыра талдау жыраулар поэзиясының ішкі жүйесін ашады.

Слайд 10

Қазіргі Мәні

Жыраулар поэзиясы бүгінгі қазақ әдебиетінде ұлттық жадыны сақтайтын, тарихи сананы күшейтетін және тіл көркемдігін танытатын құнды мұра ретінде қарастырылады. XV–XVIII ғасырлардағы бұл поэзияда 1465 жылы құрылған Қазақ хандығынан бастап, XVIII ғасырдағы ел тағдырына дейінгі кең тарихи кеңістік көрінеді. Сондықтан жыраулар сөзі тек әдеби ескерткіш емес, қазақ руханиятының өзегін танытатын тірі дереккөз болып қала береді.

Слайд 11

Қорытынды

Жыраулар поэзиясы XV–XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиетінің мазмұнын, тілін және тарихи ойлауын қалыптастырған басты арналардың бірі болды. Қазтуған, Асанқайғы, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Марғасқа шығармалары елдік, ерлік, жер тағдыры сияқты мәңгілік тақырыптарды көтерді. Бұл мұра қазақ халқының тарихи жадын сақтап, кейінгі әдеби дамуға мықты негіз қалап берді.

Слайд 12

Әдебиеттер тізімі

1\. Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1-том.

2\. Мағауин М. Қобыз сарыны: XV–XVIII ғасырларда жасаған қазақ ақын, жыраулары. – Алматы: Жазушы, 1968.

3\. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973.

4\. Тілепов Ж. XIV–XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы.

5\. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: ҚазАқпарат, 2000.