Презентация на тему «Урта быуат тел ғилеме: ғәрәп һәм төрки традициялар»

Слайд 1

Урта быуат тел ғилеме: ғәрәп һәм төрки традициялар

Презентация

Слайд 2

Ғәрәп традицияһы

Урта быуатта ғәрәп тел ғилеме VII–VIII быуаттарҙа ислам донъяһының киңәюе менән бергә тиҙ үҫешә. Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу, аңлау һәм аңлатыу ихтыяжы грамматика, фонетика һәм һүҙлек төҙөү эштәрен фәнни кимәлгә күтәрә. Был осорҙа Бәсра һәм Куфа мәктәптәре барлыҡҡа килеп, телде өйрәнеүҙең ике йүнәлешен формалаштыра.

Слайд 3

Бәсра Мәктәбе

Бәсра ғалимдары тел төҙөлөшөн тәртипкә килтереүгә һәм ҡағиҙәләрҙе теүәлләүгә ҙур иғтибар бирә. Уларҙың эштәре араһында Хәлил ибн Әхмәт әл-Фәрәһидиҙың хеҙмәттәре айырым урын тота. Ул ғәрәп теленең һүҙҙәрен системаға һалыуҙа һәм грамматик тикшеренеүҙең нигеҙҙәрен булдырыуҙа мөһим роль уйнай.

Слайд 4

Куфа Мәктәбе

Куфа мәктәбендә тел материалын тере ҡулланылышҡа һәм төрлө ҡәбилә һөйләштәренә таянып өйрәнеү көслөрәк була. Бында тел күренештәрен киңерәк күҙлектән ҡарау, төрлө варианттарҙы сағыштырыу хас. Шул арҡала Куфа традицияһы ғәрәп лингвистикаһына бай күҙәтеүҙәр һәм материал өҫтәй.

Слайд 5

Сибауейхи Хеҙмәте

Сибауейхиҙың «Әл-Китаб» хеҙмәте урта быуат ғәрәп грамматикаһының иң тулы һәм системаға һалынған ҡомартҡыларының береһе булып тора. Был китапта фонетика, морфология һәм синтаксис бер бөтөн система итеп тасуирлана. Ул һуңыраҡ ғәрәп тел ғилеменең классик өлгөһө итеп ҡабул ителә.

Слайд 6

Төрки Башланғысы

Төрки тел ғилеме ғәрәп традицияһы йоғонтоһонда үҫһә лә, үҙенә генә хас юлын таба. XI быуатта Мәхмүт Ҡашғари төрки телдәрҙе фәнни өйрәнеүҙең иң күренекле вәкиленә әйләнә. Уның эше төрки халыҡтарҙың тел байлығын, һөйләш үҙенсәлектәрен һәм мәҙәни мөхитен бер бөтөн итеп күрһәтеүе менән ҡиммәтле.

Слайд 7

Ҡашғари Эше

Мәхмүт Ҡашғари 1072–1074 йылдарҙа «Диуану лөғәт әт-төрк» хеҙмәтен төҙөй. Был әҫәрҙә 9000-дән ашыу һүҙ һәм һүҙбәйләнеш тупланған, шулай уҡ төрки ҡәбиләләр тураһында тел һәм этнография мәғлүмәттәре бирелгән. Әҫәргә донъя картаһы ла ҡушылған, шуға күрә ул һүҙлек кенә түгел, ә киң ҡоласлы фәнни хеҙмәт булып тора.

Слайд 8

Башҡорт эҙҙәре

«Диуану лөғәт әт-төрк» башҡорт телен өйрәнеү өсөн дә айырым әһәмиәткә эйә. Ҡашғари башҡорт һөйләше хаҡында мәғлүмәттәрҙе теркәп ҡалдырып, уның башҡа төрки телдәр менән бәйләнешен күрһәтә. Был башҡорт теле тарихы буйынса иң боронғо яҙма сығанаҡтарҙың береһе һанала.

Слайд 9

Ғилми Йоғонто

Урта быуат тел ғилеменең төп үҙенсәлеге уның дини ихтыяждарҙан үҫеүендә һәм практик маҡсатҡа йүнәлтелешендә була. Ул телде дөрөҫ ҡулланыу, уҡыу һәм аңлатыу өсөн хеҙмәт итә, шуға күрә логика, фәлсәфә һәм дин ғилеме менән тығыҙ бәйләнештә үҫешә. Ғәрәп һәм төрки традициялар һуңыраҡ Европа лингвистикаһына ла йоғонто яһай.

Слайд 10

Урта быуат тел ғилеме ғәрәп һәм төрки традициялар аша донъя лингвистикаһының мөһим нигеҙҙәрен ҡора. Ғәрәп мәктәптәре телде фәнни системаға килтерһә, Мәхмүт Ҡашғари төрки донъяһының тел байлығын беренсе тапҡыр киң ҡолас менән теркәй. Был осор башҡорт теле тарихын да яҡтырта, сөнки уның яҙма эҙҙәре тап шул хеҙмәттәрҙә һаҡланған. Урта быуат лингвистикаһын өйрәнеү тел тарихын ғына түгел, халыҡтарҙың мәҙәни хәтерен дә аңларға ярҙам итә.