Слайд 1
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер
Презентация
Презентация на тему «Қазақ тіліндегі фразеологизмдер»
10 слайдов · сгенерирована в Презентоше — бесплатном генераторе презентаций
Слайд 2
Негізгі ұғымдар
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер деп мағынасы тұтас, құрамдас бөліктерінің жеке-жеке мағынасы көмескіленген тұрақты тіркестерді айтамыз. Оларға «қоян жүрек», «бота көз», «қамыт аяқ», «оймақ ауыз», «қалқан құлақ» сияқты ондаған мың тіркестер жатады. Қазақ тілінің ұлттық корпусы мен арнайы сөздіктерінде қазір елу сегіз мыңнан астам фразеологизм тіркелгені көрсетіледі. Фразеологизмдер сөйлеуді бейнелі, ықшам, эмоциялы етіп, айтылған ойды есте қаларлық түрде жеткізуге мүмкіндік береді.
Слайд 3
Негізгі түрлері
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдер шартты түрде бірнеше тұрғыдан жіктеледі. Қолданылу белсенділігіне қарай көнерген, пассив және актив фразеологизмдер деп бөледі, мұнда актив топ – күнделікті ауызекі және жазба тілде жиі қолданылатын тіркестер. Құрылымы жағынан есімдік, етістік, сөйлемдік фразеологизмдер, ал мағынасына қарай тұрақты теңеулер, бейнелі орамдар, идиомдар түрлері ажыратылады. Сонымен бірге тақырыптық-семантикалық топтастыруда еңбек, табиғат, мінез-құлық, тұрмыс, салт-дәстүр, сан мен түс атауларына байланысты тұрақты тіркестер жеке қарастырылады.
Слайд 4
Табиғат пен уақыт
Табиғат құбылыстары мен мезгіл атауларына қатысты фразеологизмдер қазақ дүниетанымындағы ауа райы мен уақытты бейнелі сипаттайды. Мысалы, «қара жауын» – қалың нөсер, «қара суық» – күз айларындағы жаңбырсыз, қарсыз сызды суық, «қара дауыл» – екпінді, ызғарлы дауыл дегенді білдіреді. «Қара күз», «қара көлеңке» тәрізді тіркестер бір мезгілдің ең суық, көңілсіз, ал апақ-сапақ, көмескі шақтарын суреттейді. Осындай тұрақты орамдар арқылы қазақ халқының табиғатпен етене өмір сүргені және ауа райының ұсақ реңктерін дәл танып, тілде бекіткені көрінеді.
Слайд 5
Адам бейнесі
Адамның сыртқы келбеті мен дене бітімін сипаттайтын фразеологизмдер өте бай әрі бейнелі. «Қара көз» – сұлу, әдемі көзді адам, «дәу қара», «алпамса қара» – еңгезердей, ірі тұлғалы кісілерге қатысты айтылады, ал «қара жон» – тығыршықтай толық, мығым әрі төзімді дене бітімді білдіреді. Тұлға мүшелеріне байланысты «бота көз», «қоян жүрек», «қалқан құлақ», «асқар бел», «сойдақ тіс», «кең қолтық», «жуан жұдырық» секілді тіркестер адамның түр-тұлғасын ғана емес, мінезі мен болмысын да қоса сипаттайды. Мұндай тұрақты тіркестер көркем әдебиетте кейіпкер портретін қысқа да нұсқа беруге жиі қолданылады.
Слайд 6
Мінез бен күй
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер адамның мінез-құлқын, ішкі жан дүниесін, көңіл күйін дәл бейнелеуге өте қолайлы. Ашулануды білдіретін «зығырданы қайнау», «ашуы алқымына тығылу», «қабағына қырау қату», «жыны қозу» тәрізді тіркестер эмоцияның түрлі дәрежесін көрсетеді. Қуану мен бақытты күйді «шекесі қызу», «қуанышы қойнына сыймау», ал мұң мен торығуды «қағанағы қарс айырылу», «қара қан болып қайғыру» сияқты тіркестер береді. Сонымен қатар «ішінде ит өліп жату» – сырын ішіне түю, «қой аузынан шөп алмас» – тым момын, жуас адам деген мағыналарды білдіріп, мінез типтерін ұлттық өлшеммен айқындайды.
Слайд 7
Сан мен түс бейнелері
Сан есімдер мен түс атаулары қатысқан фразеологизмдер халықтың салт-дәстүрі мен танымын көрсететін ерекше топ құрайды. «Жеті ата», «жеті қазына», «жеті шелпек» сияқты тіркестерде жеті саны киелі ұғымдармен ұштасып, туыстық арақашықтықты, байлық пен басты құндылықтарды білдіреді. «Үш ұйықтаса түсіне кірмеген», «үш қайнаса сорпасы қосылмайды» деген тұрақты тіркестерде үш саны арқылы мүлдем ойға келмес, бір-біріне мүлдем қатысы жоқ нәрселер бейнеленеді. «Қара түн», «қара қағаз», «қара жала», «қара қайғы» тәрізді тіркестерде қара түс қасірет, өлім, ауыр хабар ұғымдарымен байланысып, эмоционалдық реңкті күшейтеді.
Слайд 8
Қоғам және тұрмыс
Қоғамдық өмір мен әлеуметтік жағдайға қатысты фразеологизмдер қазақ халқының тарихы мен тұрмысын нақты дерекпен жеткізеді. Мысалы, «қара сирақ» – тақыр кедей, «қара қағаз» – соғыс жылдары майданнан келген қаза туралы ресми хабар, ал «қаралы хабар» – өлімді естіртетін суыт жаңалық деген мағынада қолданылады. Бірлік пен ынтымақты «бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығару» тіркесі бейнелеп, ортақ мақсат жолында күш біріктіру идеясын білдіреді. Күнделікті шаруашылық пен қонақжайлыққа байланысты «қонақ асы», «қоныс тепті», «тонның ішкі бауындай» секілді орамдар әлеуметтік қатынастарды сипаттайды.
Слайд 9
Фразеологизм мысалдары
Күнделікті сөйлеуде жиі қолданылатын қазақ фразеологизмдері адамның іс-әрекеті мен жағдайын ықшам түрде жеткізеді. «Қол қусырып отыру» – еш әрекет жасамау, «қолының ұшын қимылдатпау» – мүлде көмектеспеу мағынасында айтылады. «Бір оқпен екі қоян ату» – бір әрекетпен екі нәтижеге қол жеткізу дегенді білдірсе, «қолын бір-ақ сілтеу» – біржола бас тарту, үмітін үзу мағынасында қолданылады. Сондай-ақ «уақытты босқа өткізу» орнына «уақытты өлтіру» тәрізді тіркестер айтылады, бұл фразеологизмдер сөйлеушінің бағалауын да қоса білдіреді.
Слайд 10
Заключение
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер – ұлттық ойлау ерекшелігін, дүниетанымын, тарихы мен тұрмысын тұтас күйінде сақтаған тілдік қазына. Табиғат, адам бейнесі, мінез-құлық, қоғам, салт-дәстүр, сан мен түс ұғымдарына қатысты мыңдаған тұрақты тіркес қазақ халқының өмір салты мен құндылықтарын бейнелі түрде көрсетеді. Оларды орынды қолдану ауызша да, жазбаша да сөйлеуді көркем, әсерлі, дәл етеді және мағыналық реңкін байытады. Сондықтан қазақ фразеологизмдерін жүйелі түрде жинау, зерттеу және оқу үдерісінде меңгеру ұлттық тіл мәдениетін сақтаудың маңызды тетігі болып саналады.
Нужна такая же презентация, но по своей теме?
Презентоша сгенерирует презентацию по любой теме за минуту — бесплатно.
Создать презентацию